De grijze zone van de gokstreamer: hoe legale aanbieders het rolmodellenverbod omzeilden

Er bestaat een wereld van gokreclame die de meeste beleidsmakers nooit te zien krijgen. Geen spotje tussen het nieuws en de talkshow, geen banner op een sportsite, maar een man die zes uur achter elkaar live duizenden euro’s in een digitale gokkast pompt terwijl tienduizend kijkers meeleven. Tussen het schreeuwen door valt een zinnetje: open zelf ook een account, hier is de link. Dat is geen reclameblok. Dat is entertainment, vriendschap zelfs, en precies daarom zo effectief.

Het onderzoeksprogramma Zembla bracht deze schaduwmarkt dit voorjaar uitgebreid in beeld, en de cijfers die eruit kwamen waren oncomfortabel voor de hele branche. Van de 29 gokbedrijven met een Nederlandse vergunning gaf meer dan de helft toe in de afgelopen jaren samenwerkingen te hebben gehad met casinostreamers. Het ging niet om een handvol cowboys aan de rand van de markt. Het ging om de gevestigde, vergunde aanbieders die zich naar buiten toe presenteren als het verantwoorde alternatief voor het illegale circuit. Juist in zo’n context wordt transparante informatie belangrijker, zodat spelers via een casino-selectie op thegameroom.org.

Een verbod met een achterdeur

Om te begrijpen waarom dit zo gevoelig ligt, moet je terug naar de aanloop. Nadat online gokken in oktober 2021 werd gelegaliseerd, mochten aanbieders volop adverteren. Bekende Nederlanders doken op in commercials, en al snel bleek dat vooral jongvolwassenen tussen de 18 en 24 jaar massaal begonnen te gokken. De wetgever greep in. Sinds 30 juni 2022 geldt het rolmodellenverbod: bekende personen en influencers mogen niet langer worden ingezet voor gokreclame. Een jaar later kwam daar het Besluit ongerichte reclame kansspelen op afstand bovenop, dat eist dat minstens 95 procent van een gokreclame terechtkomt bij mensen van 24 jaar of ouder.

Op papier sluit dat de deur. In de praktijk vonden de aanbieders een raam dat openstond. De gokbedrijven sloten geen contracten met de streamers zelf, maar met hun affiliatewebsites. De redenering van de branche, verwoord door VNLOK-voorzitter Björn Fuchs, was even simpel als gewiekst: de deal ging over de website, niet over de livestream, en dus werd het rolmodellenverbod niet geschonden. Juridisch was het een constructie. Materieel veranderde er niets. De kijker zag nog steeds zijn favoriete streamer gokken en kreeg nog steeds een link te zien.

Hoe dat verdienmodel werkt, legde streamer Robin Bos, online bekend als NederGaming, openhartig uit. Hij verwijst kijkers vanuit zijn stream naar zijn eigen website. Schrijft iemand zich daar in bij een gokbedrijf, dan ontvangt hij een vast bedrag of een percentage van wat die speler vervolgens verliest. Laat dat even bezinken. Het inkomen van de streamer groeit naarmate zijn publiek meer verliest. Dat is geen detail in de marge. Dat is de motor onder de hele constructie.

Waar het verbod zijn doel mist

De kern van het probleem is dat de wet zich richt op het verkeerde kanaal. De regelgeving is gebouwd om jongvolwassenen te beschermen tegen advertenties, terwijl die doelgroep nauwelijks nog traditionele advertenties ziet. Onderzoeker Lauranna Teunissen wees in de uitzending op die kloof: jongeren komen gokken tegen via streamers, via memes, via bekende influencers die er terloops een gokje aan wagen. De reclame is verweven met vermaak, en juist daardoor herkennen ze het niet als reclame.

Het meest verontrustende voorbeeld was niet eens een casinostreamer in de strikte zin. Jordy Storm bouwde zijn publiek op met Fortnite-content, populair onder kinderen op de basisschool, en stapte daarna over op gokcontent. Toen Zembla zijn naam noemde in een schoolklas, herkenden de leerlingen hem meteen. Een gezicht dat kinderen vertrouwen van hun favoriete game, dat vervolgens gokken normaliseert. Geen enkele 95-procent-eis vangt dat op.

Daarbij komt het bekende patroon dat de hulpverlening al jaren signaleert. Een deelnemer uit een afkickgroep vertelde dat hij terugviel door simpelweg naar casinostreams te kijken. Verslavingsexperts zien de gemiddelde leeftijd van hun cliënten dalen. Judith Noijen van Verslavingskunde Nederland noemde de bevindingen zorgwekkend en herhaalde de oproep waar de sector niet omheen kan: zolang je regels blijft maken die in de praktijk worden omzeild, blijf je dweilen met de kraan open. Verslavingskunde Nederland en de Nederlandse ggz pleiten daarom voor een totaalverbod op gokreclame, omdat dat volgens hen de enige variant is zonder achterpoortjes.

De toezichthouder schuift op

De Kansspelautoriteit heeft de boel niet laten lopen, maar het tijdsverloop roept vragen op. Pas ongeveer twee maanden voordat de uitzending werd uitgezonden, terwijl de opnames al liepen, verduidelijkte de toezichthouder dat casinostreamers wel degelijk onder het rolmodellenverbod vallen. De aanbieders kregen de opdracht hun samenwerkingen te beëindigen, en voor zover bekend is dat ook gebeurd. De Ksa handhaaft sinds 1 april en scherpte in februari de regels rond het rolmodellenverbod verder aan. Op de vraag waarom pas nu werd ingegrepen, klonk het antwoord: de signalen bereiken ons nu, maar het was altijd al verboden.

Dat antwoord legt het hele dilemma bloot. Of de regel was duidelijk en de handhaving schoot jarenlang tekort, of de regel was zo onduidelijk dat aanbieders er straffeloos omheen konden werken. Beide conclusies zijn ongemakkelijk, en precies daarom stelden zes Kamerfracties, van ChristenUnie tot Volt, kritische vragen aan staatssecretaris Van Bruggen. Zij wilden de antwoorden vóór het commissiedebat over kansspelen van 24 juni, maar de bewindspersoon liet weten meer tijd nodig te hebben.

Het einde van de deal, niet van het probleem

Het meest ontnuchterende komt aan het slot. De contracten zijn opgezegd, maar de streamers gaan door. Robin Bos kondigde aan zijn werk als NederGaming voort te zetten vanuit Malta, in het Engels, gericht op een internationaal publiek en met de vrijheid om uit te wijken naar buitenlandse casino’s. Een andere streamer overweegt dezelfde stap. De Nederlandse vergunde markt heeft zijn deals netjes beëindigd, en het fenomeen verhuist gewoon naar een jurisdictie waar de Ksa geen grip heeft.

Dat is de bittere les van deze hele episode. Een verbod dat alleen geldt voor wie zich aan de regels wil houden, verplaatst het probleem in plaats van het op te lossen. De legale aanbieders staan voor een keuze die ze grotendeels zelf hebben gecreëerd: meebewegen met steeds strengere regels en marktaandeel verliezen aan een grijs en illegaal circuit, of zelf in dat schemergebied opereren totdat de toezichthouder ze inhaalt. Wat de casinostreamers hebben blootgelegd, is niet zomaar een lek in de wet. Het is de vraag of een markt die draait op het verlies van de speler ooit op een geloofwaardige manier verantwoord kan zijn.

En misschien is dat wel de vraag die de politiek nu eindelijk hardop moet durven stellen: bescherm je jongeren met nog een regel erbij, of erken je dat elke nieuwe regel een nieuwe achterdeur creëert?